[home]
[inhoud site][Inhoud bovenbouw][practicum][links]

 

Gedrag studiewijzer 4 atheneum domein E3 Overzicht leerstof Gedrag Gedrag Alles wat een dier (en mens) doet (alle waarneembare activiteiten) . Reactie op inwendige of uitwendige prikkel. Alleen als ook motivatie aanwezig is. Gedrag is gevolg van: prikkels: uitwendige prikkels Uit omgeving. inwendige prikkels Uit eigen lichaam. Sleutelprikkel Prikkel die een specifiek gedrag veroorzaakt. Voorbeelden: rode buik stekelbaarsmannetje. Sleutelprikkel voor andere mannetjes --> aanval --> jaagt hem weg uit het territorium. sperren van jonge vogels. Sleutelprikkel voor de ouders --> gaan voeren. Motivatie (motiverende factoren) "Zin hebben in" (bereid zijn tot) een bepaald gedrag. Voorbeeld: honger Motivatie kan beïnvloed worden door: inwendige factoren. Bijvoorbeeld: zenuwstelsel; hormonen. uitwendige factoren. Bijvoorbeeld: daglengte; temperatuur. Biologische klok Processen in een organismen, met een eigen vaste ritme Voorbeelden: 's nachts functioneert het lichaam anders dan overdag (dag/nachtritme). menstruatiecyclus (maandritme). vogeltrek (seizoensritme). Gedrag kan zijn: aangeboren (erfelijk). aangeleerd. Vaak is een deel erfelijk en een deel aangeleerd Het kunnen leren is erfelijk bepaald, de mate waarin geleerd wordt is afhankelijk van het milieu. Bijvoorbeeld zang van vogel. Het vermogen tot zingen is aangeboren. Hoe ze gaan zingen is afhankelijk van de omgeving en dus een leerproces. Hoofdfuncties gedrag Zelfhandhaving van het individu (in leven blijven). O.a.: vluchtgedrag; eetgedrag. Zorgen voor het voortbestaan van de soort (genen doorgeven). Voortplantingsgedrag. O.a.: baltsgedrag; broedzorg. Gedragssysteem Groep samenhangende, opeenvolgende handelingen. Bijvoorbeeld: paringsgedrag broedzorg territoriumgedrag Handelingen kunnen onderscheiden worden in: handelingen met een gemeenschappelijk effect. handelingen met een gezamenlijke fluctuerende frequentie. handelingen die in de tijd samenhangen. Gedragsketen Aantal handelingen achter elkaar (in een vaste volgorde). Effect van een bepaalde handeling leidt tot een volgende handeling. Conflictgedrag Als meerdere gedragssystemen tegelijkertijd opgewekt worden (conflict tussen gedragssystemen). Ambivalent gedrag Als beide systemen even sterk geprikkeld worden. Afwisselend worden elementen uit beide gedragssystemen vertoond. Voorbeeld: dier dat op de grens van zijn territorium afwisselend aanvalt en vlucht. Omgericht gedrag Agressie wordt niet op tegenstander gericht maar op een "voorwerp". Voorbeelden: in plaats van soortgenoot te pikken gaat dier in de grond pikken. mens: de deur keihard dichtgooien als je kwaad bent. met de vuist op tafel slaan. Overspronggedrag Schijnbaar zinloze handeling uit een ander gedragsysteem dan op een bepaald moment relevant is. Voorbeelden: vechtende vogels gaan plotseling hun veren poetsen. mensen die in verlegenheid gebracht zijn, krabben op hun hoofd. Leergedrag Leerprocessen Gewenning Op een prikkel die vaak herhaald wordt, of permanent aanwezig is, wordt niet meer gereageerd. Inprenting Het leren in een bepaalde gevoelige periode (als jong dier). Bijvoorbeeld het leren herkennen van de ouders. kan niet meer worden afgeleerd. Conditionering Klassiek conditioneren Van bestaande reflex wordt de prikkel veranderd. Voorbeeld: speekselreflex: Oorspronkelijke prikkel is het zien of ruiken van voedsel. Aangeleerd wordt het reageren op een andere prikkel, bijvoorbeeld geluid. Operant conditioneren Aanleren van nieuw gedrag door beloning of straf. Imitatie Leren door gedrag van soortgenoten na te doen. Inzicht In staat om in een nieuwe onbekende situatie verschillende ervaringen te combineren om tot een oplossing te komen. "Trial-and-error" - proefondervindelijk leren Leren uit ervaring. Alleen gedrag dat een beloning oplevert (bijvoorbeeld voedsel) wordt onthouden. Sociaal gedrag Sociaal gedrag Gedrag binnen groepen leidt tot: samenwerken (bijvoorbeeld bij het jagen). taakverdeling binnen een groep (bijvoorbeeld bij bepaalde insecten). rangorde (hiërachie - "pikorde"). Voordelen Samen is het veiliger. Jongen kunnen beter beschermd worden. Roofdier (predator) wordt eerder opgemerkt en kan door de groep makkelijker verjaagd worden. Samenwerking bij het verkrijgen van voedsel is mogelijk Nadelen Voedsel moet gedeeld worden met soortgenoten. Grotere kans op besmettelijke ziekten of parasieten. Voorbeelden Samenwerken (bijvoorbeeld bij het jagen). Taakverdeling binnen een groep Bijvoorbeeld bij bepaalde insecten. Een bijenvolk heeft een koningin om de eieren te leggen, Werksters om de larven te verzorgen, voedsel op te sporen en om het voedsel op te halen. Rangorde (hiërarchie - "pikorde") Er is in de groep een bepaalde rangorde, van hoog tot laag. Rangorde wordt door gevechten vastgesteld. Ieder dier kent zijn plaats. Voorkomt voortdurende onderlinge conflicten. Communicatie met soortgenoten door: dreigen; imponeren; verzoenen; onderwerpen. Voorbeelden sociaal gedrag Baltsgedrag Gedrag dat aan een paring vooraf gaat. Voorkomt dat gepaard wordt met een niet-soortgenoot. Vergroot de bereidheid tot paring van de partners (in de stemming komen). Geeft de dieren een kans om de beste partner te kiezen. Paringsgedrag Broedzorg Vergroot de kans dat het nageslacht groot wordt. Bij warmbloedige dieren (vogels en zoogdieren) altijd. Eieren moeten warm gehouden worden. Jongen moeten gevoerd worden. Bij andere diergroepen beperkt tot het uitzoeken van een veilige plaats voor de eieren . Verdergaande broedzorg komt wel voor. Voorbeelden: stekelbaarsmannetje verzorgt de eieren. bijen verzorgen de larven. Territoriumgedrag Territorium is een bepaald gebied door een dier wordt bezet. Wordt verdedigd tegen binnendringende soortgenoten --> territoriumgedrag. Sociaal gedrag bij de mens Rolpatronen Stereotiep gedrag. cultureel bepaald. Voorbeeld: de vrouw staat hoort achter het aanrecht, de man werkt buitenshuis. Biologisch bepaald De vrouw krijgt de kinderen en voedt die. Normen en waarden Bepaald door: cultuur; wetgeving; gevoel; tijd waarin we leven. Voorbeeld gedrag Voorbeeld driedoornig stekelbaarsje Mannetje Krijgt in de voortplantingstijd een rode buik. Sleutelprikkel voor andere mannetjes. Bakent een territorium af. Jaagt alle andere mannetjes (met een rode buik) weg. Territoriumgedrag. Bouwt van plantenmateriaal een nest. Lokt vrouwtje naar het nest. Sleutelprikkel: dikke buik van het vrouwtje. Mannetje: zigzag dans. Baltsgedrag. Zigzag dans is sleutelprikkel voor het vrouwtje. Zij volgt het mannetje. Leidt vrouwtje naar het nest. Toont haar de nestingang. Vrouwtje kruipt het nest in. Siddert: trilt tegen de staart van het vrouwtje. Sleutelprikkel voor vrouwtje om eieren te gaan leggen. Zwemt daarna zelf door het nest om de eieren te bevruchten. Jaagt vrouwtje weg. Verzorgt de eieren/jongen. Waaieren Met vinnen een waterstroom door het nest veroorzaken --> meer zuurstof voor de jongen. Broedzorg. Onderzoek Zie techniekkaart 14.1 Gedrag mens - dier Overeenkomsten Gedrag is voor deel erfelijk bepaald. Veroorzaakt door prikkels. Sleutelprikkels. Supranormale prikkels. Bepaalde typen gedrag komen bij beiden voor. Bijvoorbeeld: baltsgedrag; territoriumgedrag; broedzorg; imponeren; verzoenen. Verschillen Inzicht heeft bij mensen een groter aandeel dan bij dieren. Gedrag sterk beïnvloed doordat mensen hun natuurlijke omgeving veranderd hebben Huizen. Verkeer. Communicatiemiddelen. Mensen (kunnen) zich meer bewust zijn van hun eigen gedrag. Daardoor ook lastiger om dit gedrag te bestuderen. © scholte/marree 2009