[home]
[inhoud site][Inhoud bovenbouw][practicum][links]

 

Klassieke erfelijkheidsleer studiewijzer 4 atheneum domein C1 Overzicht leerstof DNA, genotype en fenotype Chromosomen Bestaan voor het belangrijkste deel uit DNA. Voor bouw DNA: gebruik Binas of Biodata. DNA is bij alle organismen op dezelfde manier opgebouwd alleen volgorde van de nucleotiden is anders. DNA bevat de codes voor de erfelijke eigenschappen. Chromosomen zitten in de kern van de cel. (behalve bij bacteriën, die hebben DNA dat vrij in het cytoplasma zit) Komen meestal in paren voor, één afkomstig van vader, één afkomstig van moeder. 2n per kern = diploïd bij mens 2n = 46 bij geslachtscellen n (halve aantal) per kern = haploïd De mens heeft 23 paar chromosomen. 22 paar zijn bij de man en de vrouw hetzelfde (autosomen). Paar 23 zijn de geslachtschromosomen. zo genoemd omdat het "paar": bij de uit man een X-chromosoom en een Y chromosoom bestaat (XY) en bij de vrouw uit twee X-chromosomen (XX). Gen (genen) Gen: stukje van het DNA dat de informatie voor de vorming van een bepaald eiwit bevat. Eiwitten zijn bouwstoffen van de cel. Een groot deel van de eiwitten werkt als enzym (reactieversnellers). Gen regelt via enzymen de processen in de cel: er wordt kopie gemaakt van deel van het gen: transcriptie kopie is mRNA (messenger RNA). Het mRNA gaat door de kernmembraan naar een ribosoom in het cytoplasma. Ribosoom leest RNA af (translatie), aminozuren worden in bepaalde volgorde aan elkaar gekoppeld --> eiwit. Genotype Genotype: geeft aan welke genen allelen op de chromosomen liggen. Fenotype Fenotype: de uiteindelijke eigenschappen van een individu. Wordt bepaald door: de samenstelling van het DNA (het genotype) en milieufactoren. Invloed van het milieu op ontstaan van het fenotype kan goed onderzocht worden bij tweelingen. Eeneiige tweelingen hebben hetzelfde genotype --> verschillen moeten veroorzaakt zijn door milieufactoren. Twee-eiige hebben verschillend genotype en fenotype.   Geslachtelijke en ongeslachtelijke voortplanting Ongeslachtelijke voortplanting Nieuw individu ontstaat uit één of meer cellen van één individu. Alle nakomelingen hebben hetzelfde genotype (= kloon). Geslachtelijke voortplanting Twee geslachtscellen versmelten met elkaar. Nakomelingen hebben een nieuwe combinatie van erfelijke eigenschappen (de helft afkomstig van de vader en de helft van de moeder). Geslachtscellen worden gevormd door meiose (meiose 1 en meiose 2). De gevormde cellen krijgen het halve aantal chromosomen (n). Kruisingen Termen (toe kunnen passen in kruisingen) Locus Latijn voor "plaats". Geeft aan waar een gen zich op het chromosoom bevindt. Allel (allelen) Bepaald gen kan verschillende vormen hebben, de volgorde van de nucleotiden kan verschillen. Een allel is dus een variant van een gen. Bijvoorbeeld: Het gen voor oogkleur kan voor witte ogen zorgen of voor rode ogen. Men spreekt dan van: het allel voor witte ogen en het allel voor rode ogen. Dominant Dominant allel komt bij heterozygoot tot uiting in het fenotype. Recessief Recessief allel komt bij heterozygoot niet tot uiting in het fenotype. Komt alleen tot uiting in het fenotype als op het andere (homologe) chromosoom ook het recessieve allel aanwezig is (homozygoot). Intermediair Beide allelen komen bij heterozygoot tot uiting. Er is geen dominant en recessief allel. X-chromosomale genen Liggen op het X-chromosoom. Mannen hebben maar één X-chromosoom en dus altijd maar één allel van het betreffende gen. Homozygoot Individu heeft van bepaald gen twee gelijke allelen. Heterozygoot Individu heeft van bepaald gen twee verschillende allelen. Uitkomsten voorspellen Monohybride kruising Dihybride kruising Dihybride kruising gekoppeld Crossing-over X-chromosomale overerving Oefenen: Simulatie van de kruisingen van Mendel Virtueel practicum bananenvliegen inleiding Virtueel practicum bananenvliegen kruisingen Ontstaan van ziekten Ziekten Kunnen veroorzaakt worden door: erfelijke factoren. door afwijking in de genen. milieufactoren. Bijvoorbeeld Door ongeluk tijdens de zwangerschap. Door ziekte van de moeder tijdens de zwangerschap. Bijvoorbeeld: infectie met Rodehond virus. Door gebrek aan foliumzuur (vitamine B11) tijdens de zwangerschap. Door zuurstofgebrek van de baby tijdens de zwangerschap. © scholte/marree 2009