Samenvatting examenstof biologie - VMBO - TL en GL exameneenheid V2 Gedrag bij mens en dier Centraal examen Ontstaan van gedrag Gedrag Is alles wat een dier (en mens) doet (alle waarneembare activiteiten). Reactie op prikkels. Wordt bepaald door een inwendige prikkel (= motivatie) en een uitwendige prikkel. Voorbeelden Jachtgedrag Honger (inwendige prikkel) --> het dier gaat op zoek naar eten (gedrag); --> het dier ziet of hoort een prooi (uitwendige prikkel); --> het dier vangt de prooi en gaat eten (gedrag). Voortplantingsgedrag geslachtshormonen (inwendige prikkels) --> veroorzaken de voortplantingsdrang. Testosteron bij het mannetje en oestrogeen bij het vrouwtje. Het dier gaat op zoek naar een partner (gedrag). Het dier ziet, ruikt, voelt een partner met het juiste uiterlijk (uitwendige prikkel). Paring (gedrag). Prikkels Een prikkel is een verandering in de omgeving die je met een zintuig kan waarnemen. Uitwendige prikkels: komen uit de omgeving. Bijvoorbeeld temperatuur, licht, geluid worden waargenomen door zintuigen. Voorbeelden oor: prikkel geluid; oog: prikkel licht; neus: prikkel geur; tong: prikkel smaak; huid: prikkel aanraking (tast) en temperatuur. Inwendige prikkels: Voorbeelden Honger--> voedselzoekgedrag; Dorst --> drinken; Hormonen --> voortplantingsgedrag. Sleutelprikkel Uitwendige prikkel die één bepaald gedrag veroorzaakt. Voorbeelden Rode buik van stekelbaarsmannetje: is sleutelprikkel voor andere mannetjes --> aanval. Sperren van jonge vogels: is sleutelprikkel voor de ouders --> gaan de jongen voeren. Supranormale prikkel Extra sterke sleutelprikkel. Hierop volgt ook een sterker gedrag. Gedrag kan zijn: erfelijk (aangeboren) of aangeleerd. Meestal gaat het om een combinatie. Voorbeeld Vinken zingen een basisliedje als ze geïsoleerd (zonder contact met soortgenoten) opgegroeid zijn, de volledige zang leren ze van soortgenoten Sociaal gedrag Sociaal gedrag Voordelen Samen is het veiliger. Jongen kunnen beter beschermd worden. De vijand wordt eerder opgemerkt en kan door de groep makkelijker verjaagd worden. Samenwerking bij het verkrijgen van voedsel is mogelijk. Nadelen Voedsel moet gedeeld worden met soortgenoten. Grotere kans op besmettelijke ziekten of parasieten. Gedrag binnen groepen Samenwerken (bijvoorbeeld bij het jagen). Taakverdeling binnen een groep. Bijvoorbeeld bij bepaalde insecten Een bijenvolk heeft: een koningin om de eieren te leggen. werksters om de larven te verzorgen, voedsel op te sporen en om het voedsel op te halen. Rangorde Er is in de groep een bepaalde rangorde, van hoog tot laag. Rangorde wordt door gevechten vastgesteld. Ieder dier kent zijn plaats. Voorkomt voortdurende onderlinge conflicten. Communicatie met soortgenoten door: dreigen; imponeren; verzoenen; onderwerpen. Voorbeelden sociaal gedrag Baltsgedrag - gedrag dat aan een paring vooraf gaat. Voorkomt dat gepaard wordt met een niet-soortgenoot. Vergroot de bereidheid tot paring van de partners (in de stemming komen). Geeft de dieren een kans om de beste partner te kiezen. Paringsgedrag Broedzorg Vergroot de kans dat het nageslacht groot wordt. Bij warmbloedige dieren (vogels en zoogdieren) altijd broedzorg. Eieren moeten warm gehouden worden. Jongen moeten gevoerd worden. Andere voorbeelden Stekelbaarsmannetje verzorgt de eieren. Bijen verzorgen de larven. Territoriumgedrag Territorium is een bepaald gebied door een dier wordt bezet. Wordt verdedigd tegen binnendringende soortgenoten --> territoriumgedrag. Sociaal gedrag bij de mens Rolpatronen Cultureel bepaald. Voorbeeld De vrouw staat hoort achter het aanrecht, de man werkt buitenshuis. Biologisch bepaald. De vrouw krijgt de kinderen en voedt die. Normen en waarden Bepaald door: cultuur; wetgeving; gevoel; tijd waarin we leven. Leerprocessen Inprenting Het leren in een bepaalde gevoelige periode (als jong dier). Bijvoorbeeld het leren herkennen van de ouders. kan niet meer worden afgeleerd. Conditionering (africhting) Van bestaande reflex wordt de prikkel veranderd. Voorbeeld: speekselreflex: Oorspronkelijke prikkel is het zien of ruiken van voedsel. Aangeleerd wordt het reageren op een andere prikkel, bijvoorbeeld geluid. Nieuw gedrag kan ook aangeleerd worden door beloning of straf. Imitatie (nadoen) Leren door gedrag van soortgenoten na te doen. Proefondervindelijk leren (leren door te proberen) Uit ervaring leren wat wel en wat niet werkt. "Door schade en schande wijs worden." Alleen gedrag dat een beloning oplevert (bijvoorbeeld voedsel) wordt onthouden. Inzicht Het oplossen van een nieuw probleem door na te denken. Zo kan dier zich goed aanpassen aan nieuwe onbekende omgeving Mens en dier Gedrag mens - dier Overeenkomsten Gedrag is voor deel erfelijk bepaald. Veroorzaakt door prikkels. Sleutelprikkels. Supranormale prikkels. Bepaalde typen gedrag komen bij mensen en dieren voor. Bijvoorbeeld: baltsgedrag; territoriumgedrag; broedzorg; imponeren; verzoenen. Verschillen Inzicht heeft bij mensen een groter aandeel dan bij dieren. Inzicht hebben betekent dat je in staat bent om in een nieuwe onbekende situatie goed te kunnen reageren. Gedrag sterk beïnvloed doordat mensen hun natuurlijke omgeving veranderd hebben: Huizen. Verkeer. Communicatiemiddelen. Mensen (kunnen) zich meer bewust zijn van hun eigen gedrag. Daardoor ook lastiger om dit gedrag te bestuderen. Onderzoek doen Zie techniekkaart 14.1 Gedrag kan onderverdeeld worden in verschillende handelingen (gedragselementen). de verschillende handelingen die je ziet kun je beschrijven. Lijst met beschrijvingen wordt ethogram genoemd. Aantal handelingen kunnen (in een vaste volgorde) na elkaar komen. Een bepaalde handeling kan leiden tot een volgende handeling. Voorbeeld Voortplantingsgedrag van het stekelbaarsje Mannetje ziet vrouwtje met dikke buik (sleutelprikkel). Mannetje gaat zigzag dans uitvoeren (baltsgedrag). Probeert vrouwtje naar het nest te lokken. Als vrouwtje volgt toont hij haar de nestingang Vrouwtje kruipt het nest in. Mannetje siddert (trilt) tegen de staart van het vrouwtje. Sleutelprikkel voor vrouwtje om eieren te gaan leggen. Mannetje zwemt daarna zelf door het nest om de eieren te bevruchten. Mannetje jaagt vrouwtje weg. De verschillende handelingen die op elkaar volgen zijn dus: zigzag dans uitvoeren; nest tonen aan vrouwtje; door het nest zwemmen (en de eieren bevruchten); vrouwtje wegjagen. © scholte/marree 2010