Termen en begrippen eindexamen Havo deel 16 Erfelijkheid termen/begrippen erfelijkheid chromosomen Chromosomen bestaan uit DNA Voor bouw DNA- gebruik Binas 0f Biodata bij alle organismen op dezelfde manier gebouwd alleen volgorde van de nucleotiden is anders bevatten de codes voor de erfelijke eigenschappen zitten in de kern (behalve bij bacteriën) komen meestal in paren voor één afkomstig van vader, één afkomstig van moeder 2n per kern = diploïd bij mens 2n = 46 bij geslachtscellen n per kern = haploïd mutatie - verandering in het DNA komen spontaan voor bijvoorbeeld door fout bij kopiëren van het DNA kunnen veroorzaakt worden door straling bijvoorbeeld radioactieve straling, röntgenstraking door bepaalde stoffen (mutagene stoffen) bijvoorbeeld teer (sigaretten), asbest genen                               gen (genen) stukje van het DNA dat de informatie bevat voor de vorming van een eiwit eiwitten zijn bouwstoffen van de cel een groot deel werkt als enzym regelt via enzymen de processen in de cel: er wordt kopie gemaakt van deel van het gen = transcriptie kopie is RNA RNA gaat door de kernmembraan naar ribosoom in cytoplasma ribosoom leest RNA af = translatie aminozuren worden in bepaalde volgorde aan elkaar gekoppeld --> eiwit genotype geeft aan welke genen (allelen) op de chromosomen liggen fenotype de uiteindelijke eigenschappen van een individu wordt bepaald door de samenstelling van het DNA (het genotype) en milieufactoren invloed van het milieu op ontstaan van het fenotype kan goed onderzocht worden bij tweelingen een-eiïge tweelingen hebben hetzelfde genotype --> verschillen moeten veroorzaakt zijn door milieufactoren twee-eiïge hebben verschillende genotypen en fenotypen toepassingen landbouw en veeteelt ongeslachtelijke voortplanting wordt toegepast als: nakamelingen precies dezelfde erfelijke eigenschappen moeten hebben er ontstaat een kloon klonen kunnen ontstaan door knollen en bollen uit te planten planten te stekken een weefselkweek te maken bij dieren o.a. door delende eicel te splitsen geslachtelijke voortplanting wordt toegepast om nieuwe combinaties van erfelijke eigenschappen te krijgen = recombinatie twee geslachtscellen met verschillend DNA versmelten met elkaar --> nieuwe combinatie veredelen kruisen van planten/dieren met bepaalde eigenschappen uitzoeken individuen met gewenste eigenschap = selecteren deze indivuduen onderling kruisen fokken (bij dieren) kweken (bij planten) nakomelingen opnieuw selecteren enzovoort nadelen verlies aan genetische variatie kwetsbaarder voor ziektes verlies van bepaalde genencombinaties kunnen alleen met veel moeite opnieuw verkregen worden oplossing: inrichten van zgn genenbanken (opslagplaats van zaden) nieuwe technieken                                     moderne methode om organismen met nieuwe eigenschappen te krijgen genetische modificatie (genetische manipulatie) wijziging van DNA door mutatie op te wekken door bijv straling of mutagene stoffen "vreemde" genen in te bouwen in (ei)cel recombinant-DNA-techniek ook toegepast bij: bacteriën voor o.a. wasmiddelen medicijnen en hormonen zuivering van afvalwater productie van voedsel voordelen: jarenlang kruisen niet meer nodig (tijdwinst) nieuwe soorten gevormd met voor ons gunstige eigenschappen dieren worden meer geschikt om organen voor transplantatie te leveren nadelen: minder genetische variatie --> kwetbaarder als bepaalde ziekte uitbreekt verspreiding van de eigenschap onder in het wild voorkomende soorten (door toevallige kruising) gevaar dat meer bestrijdingsmiddelen gebruikt gaan worden omdat de gekweekte plant daar resistent tegen gemaakt is mens prenatale diagnostiek onderzoek van embryo cellen van embryo worden gekweekt en onderzocht op: aantal chromosomen karyogram wordt gemaakt bijvoorbeeld om te onderzoeken of een baby trisomie 21 (syndroom van Down) heeft afwijkingen in de chromosomen bij bepaalde erfelijke ziektes voordeel vroegtijdig ontdekken van ernstige afwijkingen bij embryo --> keuze om zwangerschap door te zetten of af te breken nadelen keuze maken is moeilijk vlokkentest en vruchtwaterpunctie zijn niet geheel zonder risico kunnen in enkele gevallen leiden tot miskraam vlokkentest via de vagina (of via de buikwand) worden cellen uit buitenste vruchtvlies opgezogen kan vanaf negende week vruchtwaterpunctie via de buikwand wordt vruchtwater opgezogen vruchtwater bevat cellen van de foetus kan vanaf zestiende week minder risico voor foetus dan vlokkentest kruisingen termen Termen die je toe moet kunnen passen in kruisingen allel (allelen) een bepaald gen kan verschillende vormen hebben bijvoorbeeld: het gen voor oogkleur kan voor wiitte ogen zorgen of voor rode ogen Men spreekt dan van: het allel voor witte ogen en het allel voor rode ogen Diploïde organismen hebben van een gen altijd twee allelen één allel is afkomstig van de moeder, één van de vader dominant dominant allel komt bij heterozygoot tot uiting in het fenotype recessief recessief allel komt in heterozygoot niet tot uiting in het fenotype komt alleen tot uiting in het fenotype als op andere chromosoom ook het recessieve allel aanwezig is (homozygoot) intermediair beide allelen komen bij heterozygoot tot uiting er is geen dominant en recesiief allel homozygoot individu heeft van bepaald gen twee gelijke allelen heterozygoot individu heeft van bepaald gen twee verschillende allelen uitkomsten voorspellen       Uitkomst kunnen voorspellen met behulp van kansberekening van: Monohybride kruising Dihybride kruising X-chromosomale overerving De kruisingen van Mendel "practicum" bananenvliegen inleiding "practicum" bananenvliegen kruisingen