Termen en begrippen eindexamen Havo deel 17 voortplanting, groei en ontwikkeling   bouw en functie geslachtsorgaan vrouw niet in 2008 en 2009   Primaire geslachtskermerken (gebruik Binas) 2 eierstokken (ovaria - enkelvoud ovarium) rijping eicel (één per maand) meiose uit één diploïde cel ontstaat één eicel vorming vrouwelijk geslachtshormoon (oestrogeen) 2 eileiders opvangen eicel na ovulatie (met trechtervormig uiteinde) bevruchting transport bevuchte eicel --> baarmoeder baarmoeder innessteling bevruchte eicel (in de slijmvlieslaag) groi en ontwikkeling van bevruchte eicel schede (vagina) kittelaar (clitoris) gevoelig voor prikkeling --> orgasme Secundaire geslachtskenmerken ontstaan tijdens de puberteit o.i.v. hormonen (oestrogenen) ontwikkeling borsten, groei schaam- en okselhaar, meer onderhuidsvet, menstruatiecyclus menstruatiecyclus niet in 2008 en 2009 Menstruatiecyclus gemiddelde duur: 28 dagen geregeld door hormonen (gebruik Binas) FSH uit de hypofyse in gang zetten groei / rijpen follikel in de follikel zit de eicel folklikelcellen maken oestrogeen o.i.v. oestrogeen wordt in de baarmoeder de slijmvlieslaag dikker LH uit de hypofyse stimuleert de ovulatie (eisprong) - ± 14e dag van de cyclus) stimuleert na de ovulatie de vorming van het gele lichaam (uit de lege follikel) geel lichaam vormt progesteron (zwangerschapshormoon) o.i.v. progesteron wordt het baarmoederslijmvlies nog dikker via oestrogeen en progesteron negatieve terugkoppeling op de hypofyse ovulatie eicel komt vrij uit het follikel wordt opgevangen door de eileider eicel leeft ongeveer 24 uur (en lost daarna op) menstruatie baarmoedersliijmvlies komt naar buiten (ongeveer 2 weken na de ovulatie) man niet in 2008 en 2009 Primaire geslachtskenmerken (gebruik Binas) 2 zaadballen (testes - enkelvoud testis testis) vorming zaadcellen (spermacellen) mitose voor aanmaak nieuwe zaadmoeder cellen meiose voor vorming zaadcellen uit één diploïde cel ontstaan 4 zaadcellen vorming mannelijk geslachtshormoon (testosteron) 2 bijballen opslag van zaadcellen 2 zaadleiders transport van zaadcellen 2 zaadblaasjes monden uit in de zaadleiders toevoegen van vocht aan zaadcellen bij zaadlozing prostaatklier afluiten urineblaas bij zaadlozing toevoegen van vocht aan zaadcellen bij zaadlozing zaadcellen + vocht uit zaadblaasjes en prostaat = sperma penis zwellichaam --> erectie eikel --> gevoelig voor prikkeling --> orgasme (vergelijk clitoris) Secundaire geslachtskenmerken ontstaan tijdens de puberteit o.i.v. hormonen (gebruik Binas) lagere stem (baard in de keel), haargroei op het gezicht en lichaam, groei schaam- en okselhaar, zaadlozing vruchtbaarheid niet in 2008 en 2009 Vruchtbare periode Een vrouw kan zwanger worden als ze 3 dagen voor, tijdens of een halve dag na de ovulatie geslachtsgemeenschap heeft. Want: eicel is tot 12 uur (halve dag) na ovulatie te bevruchten zaadcellen blijven leven maximaal 3 dagen in baarmoeder en eileders in leven De ovulatie vindt ongeveer halverwege de cyclus plaats. Bij een gemiddelde duur van 28 dagen, rond de 14edag. Maar er zijn grote verschillen in lengtes van de cycli en niet iedereen heeft een regelmatige cyclus. niet in 2008 en 2009 factoren die invloed hebben op de vruchtbaarheid goede voeding algemene gezondheidstoestand door ziekten wordt de kwaliteit van zaadcellen minder leeftijd bij hogere leeftijd vrouw meer kans op syndroom van Down temperatuur in de testes ideale temperatuur voor vormen van zaadcellen is ± 35°C milieufactoren giftige stoffen kunnen de vruchtbaarheid verminderen bijv. stoffen die lijken op geslachtshormonen groei en ontwikkeling               ontwikkeling voor de geboorte niet in 2008 en 2009 Embryonale ontwikkeling --> bevruchting, embryologie zoogdieren bevruchting bevruchte eicel heet zygote transport door de eileider klievingsdelingen (mitose) wel delingen, geen plasmagroei --> klompje cellen in bolletje cellen ontstaat een holte met vocht innesteling in baarmoederslijmvlie ontwikkeling van het embryo na twee maanden zijn alle organen aangelegd --> foetus foetus in vruchtwater beschermd foetus tegen druk en stoten rond vruchtwater zitten de vruchtvliezen --> houdt vruchtwater vast en beschermd tegen infecties van buitenaf krijgt voeding via placenta (moederkoek) bevat bloedvaten van moeder en van kind) uitwisseling stoffen tussen moeder en kind via navenstreng verbonden met kind navenstrenslagaders (bloed van kind naar placenta) vervoer koolstofdioxide en andere afvalstoffen) navelstrengader (bloed van placenta naar kind) vervoer zuurstof en voedingsstoffen tweelingen niet in 2008 en 2009 een-eiige tweeling ontstaan door bevruchting van één eicel en één zaadcel zelfde erfelijke eigenschappen (dus altijd 2 meisjes of twee jongens) na de eerste klievingsdeling van de bevruchte eicel, ontwikkelen de twee ontstane cellen zich zelfstandig twee-eiige tweeling ontstaan door bevruchting van twee eicellen verschillende erfelijke eigenschappen (als bij willekeurige broers en zussen)       ontwikkeling tot volwassene niet in 2008 en 2009 puberteit 12 tot 16 jaar lichamelijke veranderingen groeispurt ontstaan secundaire geslachtskenmerken geestelijke veranderingen meer zelfstandiheid interesse krijgen voor seksualiteit groei beïnvloed door voeding veel eiwitten nodig hormonen geslachtshormonen en groeihormonen (gebruik Binas) anticonceptie anticonceptimethoden niet in 2008 en 2009 voorbehoedmiddelen pil bevat oestrogeen en progesteron remt hypofyse (--> geen FSH en LH) daardoor gaat er geen follikel met eicel rijpen wel menstruatie verkrijgbaar via huisarts condoom voorkomt dat zaadcellen in het lichaam van de vrouw komen overal verkrijgbaar spiraaltje komt in de baarmoeder te zitten voorkomt innesteling van een bevruchte eicel moet door arts ingebracht worden pessarium rubber kapje dekt de baarmoederhals af moet gebruikt worden in combinatie met zaaddodende pasta voorkomt dat zaadcellen via de baarmoeder bij de eicel kunnen komen moet na de geslachtsgemeenschap 8 uur blijven zitten sterilisatie eileiders of zaadleider worden onderbroken wel productie van geslachtscellen, maar ze kunnen het lichaam niet meer verlaten. hromoonproductie gaat gewoon door --> geen invloed op de seksualiteit. SOA's niet in 2008 en 2009 Seksueel overdraagbare aandoeningen (SOA's) infectie via direct contact tussen slijmvliezen van geslachtsorganen, mond en anus kans groter bij wisselende partners voorkomen door condoom te gebruiken