Je hebt inzicht in de
organisatie, ontwikkeling en functie van gedrag, en kent
methoden die bij gedragsonderzoek gebruikt worden. |
|
Ontstaan van gedrag
|
Je
moet:
- voor concrete situaties gedrag kunnen
beschrijven als een samenhangend geheel van
elkaar opvolgende handelingen.
- voor concrete voorbeelden de relatie
kunnen aangeven tussen gedrag en inwendige en
uitwendige factoren
in het bijzonder:
- sleutelprikkel;
- motiverende
factoren;
- daglengte;
- biologische
klok;
- temperatuur.
|
Gedrag
- Alles wat een dier (en mens) doet (alle
waarneembare activiteiten).
- Reactie op
inwendige of uitwendige prikkel.
- Alleen als
ook motivatie aanwezig is
Prikkels
- Inwendige
prikkels - uit eigen lichaam
- Uitwendige
prikkels - uit omgeving
Sleutelprikkel
- Prikkel uit omgeving die een specifiek gedrag
veroorzaakt.
Voorbeelden
- Rode buik
van stekelbaarsmannetje.
- Sleutelprikkel voor andere mannetjes
--> aanval.
- Sperren
van jonge vogels.
- Sleutelprikkel voor de ouders --> gaan
voeren.
Motivatie
(motiverende factoren)
- "Zin hebben in" (bereid zijn tot) een bepaald
gedrag.
- Motivatie kan
beïnvloed worden door:
- Inwendige
factoren.
Bijvoorbeeld:
- Uitwendige
factoren.
Bijvoorbeeld:
Biologische
klok
- Processen in
een organismen, met een eigen vaste
ritme.
- Bijvoorbeeld:
- 's nachts
functioneert het lichaam anders dan overdag
(dag/nachtritme).
- menstruatiecyclus
(maandritme).
- vogeltrek
(seizoensritme).
|
Leerprocessen |
Je
moet kunnen aangeven dat gedrag voor een deel
erfelijk is bepaald en voor een deel wordt
veroorzaakt door leerprocessen
in het bijzonder:
- gewenning;
- inprenting;
- conditionering
(klassiek en operant);
- imitatie;
- inzicht;
- trial-and-error/proefondervindelijk
leren.
|
Gedrag
kan zijn:
- aangeboren
of aangeleerd.
- Meestal gaat het om een combinatie.
Voorbeeld
- Vinken zingen een basisliedje als ze
geïsoleerd (zonder contact met
soortgenoten) opgegroeid zijn, de
volledige zang leren ze van
soortgenoten.
Leerprocessen
- Gewenning
- Op een
prikkel die vaak herhaald wordt, of
permanent aanwezig is, wordt niet meer
gereageerd.
- Inprenting
- Het leren
in een bepaalde gevoelige periode
(als jond dier.)
Bijvoorbeeld:
- het leren herkennen van de
ouders.
- Kan niet
meer worden afgeleerd.
- Conditionering
- Klassiek
conditioneren
- Van
bestaande reflex wordt de prikkel
veranderd.
Voorbeeld:
- speekselreflex:
- Oorspronkelijke
prikkel is het zien of ruiken van
voedsel.
- Aangeleerd
wordt het reageren op een andere
prikkel, bijvoorbeeld
geluid.
- Operant
conditioneren
- Aanleren
van nieuw gedrag door beloning of
straf.
- Imitatie
- Leren
door gedrag van soortgenoten na te
doen.
- Inzicht
- In staat
om in een nieuwe onbekende situatie
verschillende ervaringen te combineren om
tot een oplossing te komen.
- "Trial-and-error"
- proefondervindelijk leren
- Leren uit
ervaring.
- Alleen
gedrag dat een beloning oplevert
(bijvoorbeeld voedsel) wordt
onthouden.
|
Sociaal gedrag |
Je
moet
- aan de hand van concrete voorbeelden
verschillende vormen van sociaal gedrag en
communicatie kunnen noemen en de functie
daarvan kunnen aangeven.
- bij mensen en dieren in concrete
(beschreven) situaties de rol kunnen aangeven
van sociaal gedrag en communicatie bij
taakverdeling en coördinatie
in het bijzonder:
- taakverdeling
binnen groepen;
- balts,
paringsgedrag en
broedzorg;
- territoriumgedrag;
- rolpatronen,
normen en waarden.
|
Sociaal
gedrag
- Voordelen
- Samen is het
veiliger.
- Jongen
kunnen beter beschermd worden.
- Roofdier
(predator) wordt eerder opgemerkt en kan
door de groep makkelijker verjaagd
worden.
- samenwerking
bij het verkrijgen van voedsel is
mogelijk
- Nadelen
- Voedsel moet
gedeeld worden met soortgenoten.
- Grotere kans
op besmettelijke ziekten of parasieten.
Gedrag
binnen groepen
- Samenwerken
(bijvoorbeeld bij het jagen).
- Taakverdeling
binnen een groep
- Bijvoorbeeld
bij bepaalde insecten
- Een bijenvolk heeft:
- een koningin om de eieren te leggen;
- werksters om de larven te verzorgen,
voedsel op te sporen en om het voedsel op
te halen.
- Rangorde
(hiërarchie - "pikorde")
- Er is in
de groep een bepaalde rangorde, van hoog
tot laag.
- Rangorde
wordt door gevechten
vastgesteld.
- Ieder
dier kent zijn plaats.
- Voorkomt
voortdurende onderlinge
conflicten.
- Communicatie
met soortgenoten door:
- dreigen;
- imponeren;
- verzoenen;
- onderwerpen.
Voorbeelden
sociaal gedrag
- Baltsgedrag - gedrag dat aan een paring vooraf
gaat
- Voorkomt
dat gepaard wordt met een niet-soortgenoot.
- Vergroot
de bereidheid tot paring van de partners
(in de stemming komen).
- Geeft de
dieren een kans om de beste partner te
kiezen.
- Paringsgedrag
- Broedzorg
- Vergroot
de kans dat het nageslacht groot
wordt.
- Bij
warmbloedige dieren (vogels en zoogdieren)
altijd.
- Eieren
moeten warm gehouden worden
- Jongen
moeten gevoerd worden.
- Bij
andere diergroepen beperkt tot het
uitzoeken van een veilige plaats voor de
eieren.
- Verdergaande
broedzorg komt ook wel voor.
Voorbeelden
- Stekelbaarsmannetje
verzorgt de eieren.
- Bijen
verzorgen de larven.
- Territoriumgedrag
- Territorium
is een bepaald gebied door een dier wordt
bezet.
- Wordt
verdedigd tegen binnendringende
soortgenoten -->
territoriumgedrag.
Sociaal
gedrag bij de mens
- Rolpatronen
- Stereotyp
gedrag.
- Cultureel
bepaald
Voorbeeld
- De
vrouw staat hoort achter het aanrecht,
de man werkt buitenshuis
- Biologisch
bepaald.
- De
vrouw krijgt de kinderen en voedt
die.
- Normen en
waarden
Bepaald door
- cultuur;
- wetgeving;
- gevoel.
- tijd
waarin we leven.
|
Je
moet op grond van waarnemingen aan het gedrag
van dieren een ethogram kunnen opstellen en
een protocol maken.
Zie
techniekkaart 14.1
|
|
©
scholte/marree 2008
|
