Stofwisseling examenprogramma HAVO Energiestromen en kringlopen centraal examen Je kunt energiestromen en kringlopen van stoffen in een ecosysteem beschrijven, kan aangeven welke factoren daarop van invloed zijn en wat oorzaken en gevolgen zijn van verstoring. Benodigde voorkennis uit onderbouw: indeling van organismen, de invloed van mens op het milieu, voedselketens en voedselweb Weten en kunnen Je kunt:  uitleggen dat de zon de belangrijkste energiebron is voor het leven op aarde. beschrijven waardoor vastgelegde zonne-energie verdwijnt uit voedselketens: piramide van energie. aangeven waardoor in een schakel in een voedselketen niet alle biomassa tot nieuwe biomassa wordt opgebouwd. aangeven dat een kringloop kan worden opgevat als een geheel van voorraden en stromen van materie. aangeven dat iedere schakel in een voedselketen organische stoffen produceert en/of omzet met behulp van het begrip piramide van biomassa. aangeven dat door menselijk ingrijpen kringlopen binnen een ecosysteem worden onderbroken of verstoord in het bijzonder: gescheiden plaatsen van productie en gebruik; gebruik van fossiele brandstoffen; overbemesting en verzuring. aangeven dat stoffen voor de opbouw van organismen afkomstig zijn uit het abiotische milieu of van andere organismen. in een beschrijving of afbeelding van een ecosysteem voorbeelden noemen van organismen die behoren tot respectievelijk: producenten, consumenten en reducenten; autotrofe en heterotrofe organismen. het begrip 'beperkende factoren' gebruiken in een beschreven situatie. aangeven wat de rol is van reducenten bij compostering en afvalwaterzuivering. de rol uitleggen van producenten, consumenten en reducenten in de kringloop van koolstof en die van stikstof aan de hand van schema's van deze kringlopen in het bijzonder: fotosynthese en dissimilatie; omzetting van glucose in onder andere organische stoffen; vorming van stikstofhoudende organische stoffen; afbraak van organische stoffen tot anorganische stoffen. menselijke activiteiten noemen die milieuproblemen veroorzaken. voorbeelden van menselijk gedrag beschrijven die bijdragen aan oplossingen voor milieuproblemen. aangeven wat wordt verstaan onder biologische afbreekbaarheid. de verschillen aangeven tussen ecologische en niet- ecologische voedselproductie in het bijzonder: verschillen m.b.t. gebruik van meststoffen en bestrijdingsmiddelen; gebruik van biotechnologie; duurzame voedselproductie. Informatie op bioplek Theorie voedselketens - voedselpiramides - energiestromen stikstofkringloop groenbemesting Praktische opdrachten stikstofkringloop oefenen