Samenvatting examenstof biologie VWO - tweede fase 21. Bescherming van het interne milieu  Huid bouw             Bouw huid (gebruik Binas of Biodata) opperhuid (dekweefsel) hoornlaag - dode cellen kiemlaag - delende cellen in deze laag ook pigmentcellen pigment wordt onder invloed van het zonlicht gevormd beschermt tegen UV-straling pigmentdichtheid is erfelijk bepaald lederhuid (bindweefsel) bloedvaten zweetkliertjes talgkliertjes haarzakjes (van waaruit haren groeien) zenuwen tast-, druk- en temperatuurzintuigjes onderhuids bindweefsel hier vet opgeslagen in vetcellen functies: isolatielaag beschermd tegen stoten voorraad brandstof Handhaving temperatuur                 Inhoud animaties lichaamstemperatuur handhaving lichaamstemperatuur zoogdieren en vogels handhaving lichaamstemperatuur mens te hoge lichaamstemperatuur bloedvaatjes in de huid worden wijder --> meer warmteafgifte zweetkliertjes produceren zweet (=transpiratie) verdampen van zweet onttrekt warmte aan de huid --> afkoeling te lage lichaamtemperatuur bloedvaatjes in de huid worden nauwer --> minder warmteafgifte spieractiviteit (klappertanden, rillen) warmte komt vrij bij verbranding opzetten haren (speelt bij mens geen rol) --> dikkere vacht --> meer isolatie Overige functies van de huid             Functies huid: beschermt tegen infecties voorkomt binnendringen van micro-organismen (bacteriën, virussen, schimmels) beschermt andere organen tegen beschadiging beschermt tegen UV-straling uit het zonlicht Ultraviolet licht kan het DNA in cellen beschadigen en huidkanker veroorzaken vooral als huid weinig pigment bevat pigment in de opperhuid neemt toe o.i.v. zonlicht maakt vitamine-D (onder invloed van het zonlicht) nodig voor ontwikkeling van het skelet Afweer - Overzicht afweer Organen afweer   overzicht animaties afweer Organen die bij het afweersysteem betrokken zijn rood beenmerg (in wervels, schedelbeenderen, platte beenderen en uiteinden pijpbeenderen) stamcellen worden gevormd (door deling) stamcellen kunnen zich tot elk type bloedcel ontwikkelen afhankelijk van de plaats van ontwikkeling ontstaan T-lymfocyten of B-lymfocyten thymus (zwezerik), milt en lymfeknopen bevatten lymfocyten spelen een rol bij de specifieke ontwikkeling en rijping van de lymfocyten Cellen afweer             Cellen die een rol spelen bij de afweer (gebruik Binas of Biodata) stamcellen jonge, nog niet gedifferentieerde bloedcellen in rood beenmerg door deling ontstaan macrofagen en lymfocyten macrofagen vernietigen door fagocytose binnengedrongen ziekteverwekkers presenteren antigenen van de ziekteverwekker (via hun membraan) aan T-helpercellen T-lymfocyten Th-cellen (helpercellen) activeren Tc-cellen en B-lymfocyten vooral deze cellen worden aangetast door het Aids-virus Tc-cellen (cytotoxische T-cellen) receptoren in membraan, hechten aan antigeen doden aangetaste cellen en ziekteverwekkers T-geheugencellen Blijven na infectie bewaard zorgen ervoor dat na een tweede infectie snel nieuwe T-cellen en antistoffen gemaakt worden --> snellere afweer zowel van de Tc-cellen als van de Th-cellen blijven na infectie geheugencellen aanwezig. B-lymfocyten humorale immuniteit in milt en lymfeknopen plasmacellen maken na infectie m.b.v. T-helpercellen antistoffen een B-lymfocyt kan maar één type antistof maken antistoffen maken ziekteverwekkende antigenen onschadelijk B-geheugencellen herkennen na volgende infectie antigeen en maken delen dan snel tot nieuwe B-lymfocyten --> snellere afweer Aspecifieke afweer           Bescherming tegen binnendringen van micro-organismen door: huid en slijmvliezen maagzuur (HCl) bloedstolling koorts--> door hogere temperatuur snellere afbraak van de ziekteverwekkers door het lichaam macrofagen witte bloedcellen die door fagocytose de ziektekiemen onschadelijk maken Fagocyten( macrofagen e.a.) kruipen rond tussen de cellen eten alle vreemde en aangetaste cellen op bieden antigenen van opgevreten indringers aan cellen van het specifieke afweersysteem aan Natural-killercellen doden ziekteverwekkers. Specifieke afweer                 Specifieke afweer - gebruik Binas of Biodata Gericht tegen één bepaalde ziekteverwekker ( eigenlijk tegen één stof (antigeen) in de wand van de ziekteverwekker. er blijven geheugencellen aanwezig; waardoor bij een volgende infectie (met dezelfde ziekteverwekker) sneller antistoffen kunnen worden geproduceerd aanwezigheid van antistoffen (seropositief) wijst op besmetting met bepaalde ziektekiem Humoraal: antigenen dringen lichaam binnen kan zijn: bacterie, virus andere voor het lichaam vreemde cellen (bijvoorbeeld bij transplantatie) of vreemde stoffen antistoffen (immunoglobulinen) worden gevormd door B-cellen worden daartoe aangezet door T-helpercellen antistoffen worden afgegeven aan bloedplasma na eerste besmetting komt antistofproductie langzaam op gang bouw antistoffen eiwitachtige stoffen werken specifiek d.w.z. tegen één bepaald antigeen door binding van antistof en antigeen wordt de ziekteverwekker onschadelijk gemaakt Cellulair: T-killer cellen hebben receptoren in de wand haken vast aan antigenen in de wand van ziekteverwekkers of in de wand van door ziekteverwekkers aangetaste cellen --> vernietiging van die cellen Kunstmatige immuniteit             Actieve kunstmatige immuniteit vaccin wordt ingespoten vaccin bevat dode of verzwakte ziektekiemen --> kunnen zich niet meer vermenigvuldigen lichaam reageert als bij natuurlijke immuniteit: antistoffen worden gevormd geheugencellen blijven aanwezig bij volgende infectie met dezelfde ziekteverwekker worden sneller antistoffen gevormd levert langdurige immuniteit op toepassen voordat er sprake is van infectie Passieve kunstmatige immuniteit antistoffen worden ingespoten via serum serum is de bloedvloeistof die overblijft na stolling (bevat geen bloedcellen en stollingseiwitten) zo verkregen antistoffen worden weer snel afgebroken levert kortdurende immuniteit op toepassen nadat er infectie is opgetreden baby's worden passief immuun voor aantal ziekten via de placenta en later de moedermelk Infecties veroorzaakt door bacteriën (en schimmels) kunnen ook bestreden worden met antibiotica (geneesmiddel) MHC-systeem           HLA-systeem erfelijk lymfocyten maken hierdoor onderscheid tussen lichaamseigen en lichaamsvreemde stoffen Receptoreiwitten op de membraan van alle lichaamscellen zijn specifiek per individu zijn specifiek per type lichaamscel worden na transplantatie herkend als antigenen typen MHC-I eiwitten werken samen met T-killer cellen (cytotoxische T-cellen) MHC-II eiwitten MHC eiwitten veroorzaken: afstotingsreacties na weefsel-en orgaantransplantatie HLA-factoren van donor en acceptor komen dan niet overeen met behulp van medicijnen kan de afstotingsreactie onderdrukt worden daardoor ook verminderde afweer tegen ziekteverwekkers Bloedgroepen ABO-systeem        bloedgroep antigeen in membranen van rode bloedcellen bloedgroep antistoffen in bloedplasma Bloedgroep A antigeen A antistof tegen B Bloedgroep B antigeen B antistof tegen A Bloedgroep AB zowel antigeen A als antigeen B aanwezig geen antistoffen tegen A of B Bloedgroep O geen antigenen aanwezig antistof tegen A en B aanwezig bepalen bloedgroep bloedtransfusie   Resusfactor                     Resuspositief resusantigeen in membraan rode bloedcellen geen antistof Resusnegatief geen resusantigeen aanwezig geen antistof aanwezig, tenzij na bloedtransfusie met resuspositief bloed Probleem bij zwangerschap van: resusnegatieve moeder met resuspositief kind (resuskind) oorzaken: moeder heeft na contact met resuspositief bloed de anti-resus antistof gemaakt na eerdere zwangerschap met resuspositief kind heeft moeder na de geboorte de anti-resus antistof gemaakt resus-antistof kan via de placenta in het lichaam van het kind komen --> klontering rode bloedcellen van het kind --> O2-tekort voorkomen: moeder na geboorte direct een injectie geven met anti-resus antistof eigen immuunsysteem wordt dan niet geactiveerd geen productie van resus-antistof door moeder ingebrachte antistoffen worden weer snel afgebroken (vergelijk passieve immuniteit) © scholte/marree 2004