Samenvatting examenstof biologie VWO - tweede fase 4. Levenscyclus en erfelijke informatie termen/begrippen erfelijkheid DNA, genotype en fenotype   chromosomen bestaan uit DNA gen: deel DNA met gecodeerde informatie voor één erfelijke eigenschap transcriptie-translatie translatie genotype: geeft aan welke genen op de chromosomen liggen fenotype: de uiteindelijke eigenschappen van een individu wordt bepaald door: de samenstelling van het DNA (het genotype) en milieufactoren invloed van het milieu op ontstaan van het fenotype kan goed onderzocht worden bij tweelingen een-eiïge tweelingen hebben hetzelfde genotype --> verschillen moeten veroorzaakt zijn door milieufactoren twee-eiïge hebben verschillend genotype en fenotype Voortplanting ongeslachtelijke voortplanting nieuw individu ontstaat uit één of meer cellen van één individu alle nakomelingen hebben hetzelfde genotype (= kloon) geslachtelijke voortplanting twee geslachtscellen versmelten met elkaar nakomelingen hebben een nieuwe combinatie van erfelijke eigenschappen toepassingen Ongeslachtelijke voortplanting ongeslachtelijke voortplanting wordt toegepast als: nakomelingen precies dezelfde erfelijke eigenschappen moeten hebben er ontstaat een kloon klonen kunnen ontstaan door: knollen en bollen uit te planten planten te stekken een weefselkweek te maken bij dieren o.a. door delende eicel te splitsen   Veredelingstechnieken klassiek geslachtelijke voortplanting wordt toegepast om: nieuwe combinaties van erfelijke eigenschappen te krijgen = recombinatie twee geslachtscellen met verschillend DNA versmelten met elkaar --> nieuwe combinatie veredelen kruisen van planten/dieren met bepaalde eigenschappen uitzoeken individuen met gewenste eigenschap = selecteren deze individuen onderling kruisen = fokken (bij dieren) en kweken (bij planten) nadelen verlies aan genetische variatie kwetsbaarder voor ziektes verlies van bepaalde genencombinaties kunnen alleen met veel moeite opnieuw verkregen worden oplossing: inrichten van zogenaamde genenbanken (opslagplaats van zaden)   Moderne Veredelingstechnieken                   moderne methode om organismen met nieuwe eigenschappen te krijgen genetische modificatie (genetische manipulatie) wijziging van DNA door mutatie op te wekken door bijv straling of mutagene stoffen "vreemde" genen in te bouwen in (ei)cel = recombinant-DNA-techniek transgene organismen ook toegepast bij: bacteriën voor o.a. wasmiddelen medicijnen en hormonen zuivering van afvalwater productie van voedsel voordelen: jarenlang kruisen niet meer nodig (tijdwinst) nieuwe soorten gevormd met voor ons gunstige eigenschappen dieren worden meer geschikt om organen voor transplantatie te leveren nadelen: minder genetische variatie --> kwetsbaarder als bepaalde ziekte uitbreekt verspreiding van de eigenschap onder in het wild voorkomende soorten (door toevallige kruising) gevaar dat meer bestrijdingsmiddelen gebruikt gaan worden omdat de gekweekte plant daar resistent tegen gemaakt is   Mens prenatale diagnostiek onderzoek van embryo cellen van embryo worden gekweekt en onderzocht op: aantal chromosomen karyogram wordt gemaakt afwijkingen in aantallen chromosomen kunnen worden ontdekt bijvoorbeeld trisomie 21 (syndroom van Down) afwijkingen in de bouw van de chromosomen bij bepaalde erfelijke ziektes voordeel vroegtijdig ontdekken van ernstige afwijkingen bij embryo --> keuze om zwangerschap door te zetten of af te breken nadelen keuze maken is moeilijk vlokkentest en vruchtwaterpunctie zijn niet geheel zonder risico --> kunnen in enkele gevallen leiden tot miskraam vlokkentest via de vagina worden cellen uit buitenste vruchtvlies (later deel van placenta) opgezogen kan vanaf negende week vruchtwaterpunctie via de buikwand wordt vruchtwater opgezogen vruchtwater bevat cellen van de foetus kan vanaf zestiende week minder riskant dan vlokkentest kruisingen Termen termen toe kunnen passen in kruisingen allel (allelen) bepaald gen kan verschillende vormen hebben bijvoorbeeld: het gen voor oogkleur kan voor witte ogen zorgen of voor rode ogen Men spreekt dan van: het allel voor witte ogen en het allel voor rode ogen dominant dominant allel komt bij heterozygoot tot uiting in het fenotype recessief recessief allel komt bij heterozygoot niet tot uiting in het fenotype komt alleen tot uiting in het fenotype als op het andere (homologe) chromosoom ook het recessieve allel aanwezig is (homozygoot) intermediair beide allelen komen bij heterozygoot tot uiting er is geen dominant en recessief allel X-chromosomale genen liggen op het X-chromosoom mannen hebben maar één X-chromosoom en dus altijd maar één allel van het betreffende gen homozygoot individu heeft van bepaald gen twee gelijke allelen heterozygoot individu heeft van bepaald gen twee verschillende allelen Uitkomsten voorspellen       uitkomst kunnen voorspellen met behulp van kansberekening van: Monohybride kruising Dihybride kruising Dihybride kruising gekoppeld Crossing-over X-chromosomale overerving oefenen: Simulatie van de kruisingen van Mendel Virtueel practicum bananenvliegen inleiding Virtueel practicum bananenvliegen kruisingen © scholte/marree 2004