[home]
[inhoud site][Inhoud bovenbouw][practicum][links]

 

Samenvatting examenstof biologie VWO - tweede fase 17. Ethologie Gedrag Ontstaan                           Gedrag = alles wat een dier (en mens) doet (alle waarneembare activiteiten) reactie op inwendige of uitwendige prikkel alleen als ook motivatie aanwezig is gedrag is gevolg van: prikkels: uitwendige prikkels - uit omgeving sleutelprikkel prikkel die een specifiek gedrag veroorzaakt voorbeelden: sleutelprikkel:rode buik stekelbaarsmannetje gevolg: ander mannetje jaagt hem weg uit het territorium sleutelprikkel: sperren van jonge vogels gevolg: ouders geven voedsel sleutelprikkel: rode vlek op de snavel van zilvermeeuwen gevolg: jong gaat op de snavel tikken (bedelen) inwendige prikkels - uit eigen lichaam motivatie (motiverende factoren) "zin hebben in" (bereid zijn tot) een bepaald gedrag voorbeeld: honger motivatie kan beïnvloed worden door: inwendige factoren bijvoorbeeld: zenuwstelsel hormonen uitwendige factoren bijvoorbeeld: daglengte temperatuur Hoofdfuncties gedrag zelfhandhaving van het individu (in leven blijven) o.a. vluchtgedrag eetgedrag zorgen voor het voortbestaan van de soort (genen doorgeven) voortplantingsgedrag o.a. baltsgedrag broedzorg Gedragsystemen                 Gedragssysteem = groep samenhangende, opeenvolgende handelingen bijvoorbeeld paringsgedrag broedzorg territoriumgedrag Conflictgedrag als meerdere gedragssystemen tegelijkertijd opgewekt worden (conflict tussen gedragssystemen) ambivalent gedrag als beide systemen even sterk geprikkeld worden afwisselend worden elementen uit beide gedragssystemen vertoond voorbeeld: dier dat op de grens van zijn territorium afwisselend aanvalt en vlucht omgericht gedrag agressie wordt niet op tegenstander gericht maar op een "voorwerp" voorbeelden: in plaats van soortgenoot te pikken gaat dier in de grond pikken mens: de deur keihard dichtgooien als je kwaad bent met de vuist op tafel slaan overspronggedrag schijnbaar zinloze handeling uit een ander gedragsysteem dan op een bepaald moment relevant is voorbeelden: vechtende vogels gaan plotseling hun veren poetsen mensen die in verlegenheid gebracht zijn, krabben op hun hoofd handelingen kunnen onderscheiden worden in: handelingen met een gemeenschappelijk effect handelingen met een gezamenlijke fluctuerende frequentie handelingen die in de tijd samenhangen Gedragsketen aantal handelingen achter elkaar effect van een bepaalde handeling leidt tot een volgende handeling     Soorten gedrag Gedrag kan zijn: aangeboren (erfelijk) aangeleerd vaak is een deel erfelijk en een deel aangeleerd het kunnen leren is erfelijk bepaald, de mate waarin geleerd wordt is afhankelijk van het milieu leerprocessen gewenning inprenting conditionering klassiek operant imitatie inzicht "trial-and-error" - proefondervindelijk leren Sociaal gedrag = gedrag binnen groepen: leidt tot: samenwerken (bijvoorbeeld bij het jagen) taakverdeling binnen een groep (bijvoorbeeld bij bepaalde insecten) rangorde (hiërachie - "pikorde") Voorbeelden sociaal gedrag: baltsgedrag - gedrag dat aan een paring vooraf gaat paringsgedrag broedzorg territoriumgedrag communicatie met soortgenoten dreigen imponeren verzoenen onderwerpen Sociaal gedrag bij de mens: rolpatronen stereotyp gedrag normen en waarden afhankelijk van cultuur opvoeding Mens en dier           Gedrag mens - dier Je moet een standpunt over de vergelijking van het gedrag van mensen en dieren kunnen bediscussiëren en beargumenteren. Overeenkomsten gedrag erfelijk bepaald veroorzaakt door prikkels sleutelprikkels supranormale prikkels bepaalde typen gedrag komen bij beiden voor bijvoorbeeld: baltsgedrag territoriumgedrag broedzorg imponeren verzoenen Verschillen inzicht heeft bij mensen een groter aandeel dan bij dieren gedrag sterk beïnvloed doordat mensen hun natuurlijke omgeving veranderd hebben. huizen verkeer communicatiemiddelen Gedrag stekelbaarsje         driedoornig stekelbaarsje mannetje krijgt in de voortplantingstijd een rode buik sleutelprikkel voor andere mannetjes bakent een territorium af jaagt alle andere mannetjes (met een rode buik) weg territoriumgedrag bouwt van plantenmateriaal een nest lokt vrouwtje naar het nest sleutelprikkel: dikke buik van het vrouwtje mannetje: zigzag dans baltsgedrag zigzag dans is sleutelprikkel voor het vrouwtje zij volgt het mannetje leidt vrouwtje naar het nest siddert trilt tegen de staart van het vrouwtje sleutelprikkel voor vrouwtje om eieren te gaan leggen zwemt daarna zelf door het nest om de eieren te bevruchten jaagt vrouwtje weg verzorgt de eieren/jongen waaieren met vinnnen een waterstroom door het nest veroorzaken --> meer zuuurstof voor de jongen broedzorg © scholte/marree 2004