[home]
[inhoud site][Inhoud bovenbouw][practicum][links]

 

Samenvatting examenstof biologie VWO - tweede fase 9. Voeding en spijvertering Spijsvertering Organen en vertering                                                           Organen van de mens (gebruik Binas of Biodata) Oplosbaar maken voedsel grote organische moleculen ---> kleine organische moleculen gebeurt met behulp van enzymen (uit spijsverteringsklieren: speekselklieren - zetmeelvertering maagsapkliertjes - eiwitvertering alvleesklier darmsapkliertjes (dunne darm) geschikt maken van de voedingsstoffen om geresorbeerd (opgenomen) te kunnen worden Namen spijsverteringsorganen en namen en werking van enzymen - gebruik Binas of Biodata Functies onderdelen mondholte speeksel toegevoegd uit speekselklier bevat enzym amylase --> vertering zetmeel tot maltose maakt voeding vochtig en glad kauwen voedsel - mechanische vertering maag maagsap toegevoegd uit kliertjes in de wand bevat enzym pepsine --> vertering eiwitten tot polypeptiden bevat zoutzuur (lage pH) doodt bacteriën maakt pepsine actief twaalfvingerige darm alvleessap (uit alvleesklier) toegevoegd bevat verschillende enzymen amylase: zetmeel --> maltose eiwitvertering: polypeptiden --> di- en tripeptiden llipase : vetten --> glycerol en vetzuren neutraliseert zure maagsap (met NaHCO3) gal uit de galblaas toegevoegd Gal wordt gemaakt in de lever Gal speelt een rol bij de vetvertering - emulgeert vetten zodat de enzymen er beter op in kunnen werken - bevat zelf geen enzym dunne darm darmsap toegevoegd uit kliertjes in de wand bevat verschillende enzymen disacharasen: disachariden --> monosachariden eiwitvertering: di- en tripeptiden --> aminozuren verteerde voedingsstoffen worden in het bloed opgenomen (=resorptie) groot oppervlak door plooien, darmvlokken en microvilli voedingsstoffen komen terecht in de haarvaten komen uit in de poortader de lymfe - de grotere vetzuurmoleculen en glycerol dikke darm bevat bacteriën (darmflora) leven van de onverteerbare voedselresten maken o.a. vitamine K (nodig voor de bloedstolling) water wordt opgenomen --> indikken van de onverteerbare voedselresten endeldarm tijdelijke opslag van ontlasting (via anus verwijderd) Taken verteringskanaal voedsel mechanisch bewerkt en verteerd kauwen darmbewegingen (peristaltische bewegingen) onverteerbare stoffen verwijderd (poep) afvalstoffen (gal) verwijderd voedingsstoffen opgenomen (geresorbeerd) in het bloed met name: aminozuren monosachariden korte-keten-vetten vetzuren glycerol nucleotiden mineralen (zouten) vitamines water ook genotmiddelen, geneesmiddelen en gifstoffen kunnen geresorbeerd worden Voedingsstoffen Voedingsstoffen                                 Organische stoffen: koolhydraten (zetmeel en suikers) brandstof (energie vrijmaken) tijdelijke opslag (glycogeen) in lever en spieren vetten vet (gedetailleerd) opbouw cellen en als reservebrandstof eiwitten opbouw cellen enzymen vitamines co-enzym ballaststoffen (vezels) bevordering darmperistaltiek Anorganische stoffen water zouten (mineralen) bouwstoffen voorbeelden: Ca2+ --> botten, gebit, bloedstolling Fe2+ --> hemoglobine fosfaat --> opbouw DNA, RNA, botten gebit I- --> schildklierhormoon rol bij membraanpotentiaal (zenuwstelsel) Na+, K+, Cl- Gezonde voeding bevat: aminozuren - ontstaan uit vertering van eiwitten essentiële aminozuren - kunnen niet door het lichaam worden gemaakt uit andere aminozuren moeten beslist in voedsel zitten niet-essentiële aminozuren - kunnen in de lever uit andere aminozuren worden gemaakt vetten vetzuren en glycerol - ontstaan uit vertering van vetten weinig verzadigde vetzuren - in dierlijk vet (dragen bij aan vorming cholesterol) onverzadigde vetzuren - in plantaardig voedsel (verminderen cholesterol) essentiële vetzuren - kunnen niet in het lichaam gemaakt worden moeten beslist in voedsel zitten niet essentiële vetzuren kunnen in de lever uit andere gevormd worden water vitamines mineralen (zouten) glucose - ontstaan uit vertering grotere koolhydraten vezels voor de darmperistaltiek Genotmiddelen     Gezondheidsrisico verslaving - geestelijke en lichamelijke afhankelijkheid nicotine alcohol hard drugs en in mindere mate soft drugs gewenning - steeds minder gevoelig worden voor het middel roken en alcohol drugs bepaalde geneesmiddelen weefselbeschadiging afsterven levercellen en hersencellen door overmatig alcoholgebruik longkanker Voeding en ziekten                           Leefstijl en milieufactoren die kans op ziekten verhogen hart-en vaatziekten door overmatige consumptie van dierlijke vetten weinig beweging overgewicht kanker door: carcinogene (=kankerverwekkende) stoffen - kunnen mutaties veroorzaken mutageniteit = mate waarin een stof mutaties kan veroorzaken carcinogeniteit = mate waarin een stof kanker kan veroorzaken straling - o.a. radioactiviteit erfelijkheid kan worden geactiveerd door milieuomstandigheden allergieën door: aanraking met bepaalde metalen bepaalde bestanddelen van het voedsel (bijv. melk, gluten, kleurstoffen) voedselinfecties door: slechte hygiëne te lang bewaren van voedsel te warm bewaren van voedsel Cara - chronische aandoening aan de luchtwegen door: klimaat (vocht, kou luchtvervuiling Wat betreft het gebruik van giftige stoffen zijn voor de volksgezondheid wettelijke normen vastgesteld ADI-waarde (acceptable daily intake) geeft de maximale concentratie aan die iemand dagelijks met zijn voedsel binnen mag krijgen Mac-waarde geeft de maximale concentratie aan waaraan iemand tijdens zijn werk bloot mag staan Voedselproductie               Ecologisch geen kunstmest, alleen dierlijke mest geen overbemesting geen/weinig gebruik bestrijdingsmiddelen maar inzetten van natuurlijke vijanden Niet-ecologisch gebruik bestrijdingsmiddelen gebruik kunstmest Biotechnologisch met behulp van gisten bier en wijn brood bacteriën zuurkool yoghurt transgene organismen met ingebouwde resistentie tegen schimmels insectenvraat bepaalde bestrijdingsmiddelen met zetmeelvariant --> meer geschikt voor verwerking door de voedselindustrie Voedselbederf                     Voedselbederf veroorzaakt door bacteriën en schimmels (micro-organismen) breken voedsel af er ontstaan onsmakelijke en soms ook ziekteverwekkende afvalstoffen bacteriën en schimmels zelf kunnen ook ziekten veroorzaken groeisnelheid versneld door warmte --> snellere voortplanting vertraagd door lage temperatuur zeer hoge temperatuur denaturatie van eiwitten --> geen enzym activiteit veel bacteriën en schimmels gaan dood lage pH voorkomen door goede hygiëne conserveren van voedsel conserveringsmiddelen verhitten (pasteuriseren en steriliseren) drogen stoffen toevoegen: suiker zout zuur luchtdicht verpakken invriezen doorstralen goede controles goede bewaarmethodes (droog, koel, afgesloten) © scholte/marree 2004