[home]
[inhoud site][Inhoud bovenbouw][practicum][links]

 

Levenscyclus van de mens studiewijzer 4.3 (4 atheneum) domein C2 en C3 (gedeeltelijk) Overzicht leerstof Celdeling en celgroei    Celdeling de stadia van mitose en meiose in een afbeelding herkennen en uitleggen wanneer en hoe verdubbeling en verdeling van het erfelijk materiaal (DNA) plaatsvindt en wanneer plasmagroei plaatsvindt; daarbij de fasen in de celcyclus noemen. Mitose - 2n --> 2n + 2n mitose voor groei en herstel mitose in de worteltop van een plant Meiose - gevormde cellen krijgen het halve aantal chromosomen (n) meiose 1 en 2 bij vorming geslachtscellen zie ook vergelijking mitose-meiose Bouw en functie geslachtsorgaan Vrouw   Primaire geslachtskenmerken (gebruik Binas of Biodata) 2 eierstokken (ovaria - enkelvoud ovarium) rijping eicel (één per maand) meiose uit één diploïde cel ontstaat één eicel Er vindt geen celdeling plaats na de meiose. Na de meiose komen de "overbodige" chromosomen in poollichaampjes terecht. vorming vrouwelijk geslachtshormoon (oestrogeen) 2 eileiders opvangen eicel na ovulatie (met trechtervormig uiteinde) bevruchting transport bevruchte eicel --> baarmoeder baarmoeder innesteling bevruchte eicel (in de slijmvlieslaag) groei en ontwikkeling van bevruchte eicel schede (vagina) kittelaar (clitoris) gevoelig voor prikkeling --> orgasme Secundaire geslachtskenmerken ontstaan tijdens de puberteit o.i.v. hormonen (oestrogenen) ontwikkeling borsten, groei schaam- en okselhaar, meer onderhuids vet, menstruatiecyclus Menstruatiecyclus Menstruatiecyclus gemiddelde duur: 28 dagen geregeld door hormonen (gebruik Binas of Biodata) FSH uit de hypofyse in gang zetten groei / rijpen follikel in de follikel zit de eicel follikelcellen maken oestrogeen o.i.v. oestrogeen wordt in de baarmoeder de slijmvlieslaag dikker LH uit de hypofyse stimuleert de ovulatie (eisprong) - ± 14e dag van de cyclus) stimuleert na de ovulatie de vorming van het gele lichaam (uit de lege follikel) geel lichaam vormt progesteron (zwangerschapshormoon) o.i.v. progesteron wordt het baarmoederslijmvlies nog dikker via oestrogeen en progesteron negatieve terugkoppeling op de hypofyse ovulatie eicel komt vrij uit het follikel wordt opgevangen door de eileider eicel leeft ongeveer 24 uur (en lost daarna op) menstruatie baarmoederslijmvlies komt naar buiten (ongeveer 2 weken na de ovulatie) Man Primaire geslachtskenmerken (gebruik Binas of Biodata) 2 zaadballen (testes - enkelvoud testis) vorming zaadcellen (spermacellen) mitose voor aanmaak nieuwe zaadmoeder cellen meiose voor vorming zaadcellen uit één diploïde cel ontstaan 4 zaadcellen vorming mannelijk geslachtshormoon (testosteron) 2 bijballen opslag van zaadcellen 2 zaadleiders transport van zaadcellen 2 zaadblaasjes monden uit in de zaadleiders toevoegen van vocht aan zaadcellen bij zaadlozing prostaatklier afsluiten urineblaas bij zaadlozing toevoegen van vocht aan zaadcellen bij zaadlozing zaadcellen + vocht uit zaadblaasjes en prostaat = sperma penis zwellichaam --> erectie eikel --> gevoelig voor prikkeling --> orgasme (vergelijk clitoris) Secundaire geslachtskenmerken ontstaan tijdens de puberteit o.i.v. hormonen (gebruik Binas of Biodata) lagere stem (baard in de keel), haargroei op het gezicht en lichaam, groei schaam- en okselhaar, zaadlozing Vruchtbaarheid Vruchtbare periode Een vrouw kan zwanger worden als ze 3 dagen voor, tijdens of een halve dag na de ovulatie geslachtsgemeenschap heeft. Want: eicel is tot 12 uur (halve dag) na ovulatie te bevruchten zaadcellen blijven leven maximaal 3 dagen in baarmoeder en eileiders in leven De ovulatie vindt ongeveer halverwege de cyclus plaats. Bij een gemiddelde duur van 28 dagen, rond de 14edag. Maar er zijn grote verschillen in lengtes van de cycli en niet iedereen heeft een regelmatige cyclus. factoren die invloed hebben op de vruchtbaarheid goede voeding algemene gezondheidstoestand door ziekten wordt de kwaliteit van zaadcellen minder leeftijd bij hogere leeftijd vrouw meer kans op kinderen met het syndroom van Down temperatuur in de testes ideale temperatuur voor vormen van zaadcellen is ± 35°C milieufactoren giftige stoffen kunnen de vruchtbaarheid verminderen bijv. stoffen die lijken op geslachtshormonen Methoden om ongewenste kindeloosheid op te heffen kunstmatige inseminatie (KI) er wordt kunstmatig sperma bij de vrouw ingebracht KIE - sperma is van de partner KID - sperma is afkomstig van donor In vitro fertilisatie (IVF) eicel(len) wordt uit de eierstok gehaald en in petrischaal gedaan zaadcellen worden toegevoegd Na de bevruchting ontwikkelen de eicellen zich tot klompjes cellen (embryo's) enkele embryo's worden in de baarmoeder gebracht en kunnen zich gaan innestelen Groei en ontwikkeling               Ontwikkeling voor de geboorte Embryonale ontwikkeling --> bevruchting, embryologie zoogdieren bevruchting bevruchte eicel heet zygote transport door de eileider klievingsdelingen (mitose) wel delingen, geen plasmagroei --> klompje cellen in bolletje cellen ontstaat een holte met vocht trofoblast - wand embryonaalknop - groepje cellen tegen de binnenwand vormt later het embryo en het binnenste vruchtvlies innesteling in baarmoederslijmvlies (na ongeveer 5 dagen) trofoblast wordt het buitenste vruchtvlies deel daarvan wordt onderdeel van de placenta ontwikkeling van het embryo na twee maanden zijn alle organen aangelegd --> foetus foetus in vruchtwater beschermt foetus tegen druk en stoten rond vruchtwater zitten twee vruchtvliezen houden het vruchtwater vast beschermen tegen infecties van buitenaf bloedsomloop voor de geboorte foetus krijgt voeding via placenta (moederkoek) bevat bloedvaten van moeder en van kind) uitwisseling stoffen tussen moeder en kind via navenstreng verbonden met kind twee navenstrengslagaders (bloed van kind naar placenta) vervoer koolstofdioxide en andere afvalstoffen) één navelstrengader (bloed van placenta naar kind) vervoer zuurstof en voedingsstoffen longen werken nog niet Er is: extra bloedvat tussen longslagader en aorta (= ductus Botalli) --> bloed stroomt van longslagader naar aorta opening tussen rechter en linker boezem --> er stroomt direct bloed van rechterboezem naar linkerboezem functies transport van zuurstofrijk bloed naar aorta weerstand van niet ontplooide longen ontlopen Na de geboorte verdwijnen deze openingen Hormonale regeling tijdens zwangerschap placenta produceert: HCG heeft zelfde werking als LH --> geel lichaam blijft intact in de eerste 3 maanden --> productie van progesteron --> baarmoederslijmvlies blijft intact (geen menstruatie) kan in urine aangetoond worden met zwangerschapstest progesteron vervangt na 3 maanden de progesteron van het geel lichaam hypofyse produceert: prolactine gevolg: groei van melkklieren productie van melk oxytocine gevolg: vrijkomen van melk uit de melkklieren Tweelingen een-eiige tweeling ontstaan door bevruchting van één eicel en één zaadcel zelfde erfelijke eigenschappen (dus altijd 2 meisjes of twee jongens) na de eerste klievingsdeling van de bevruchte eicel, ontwikkelen de twee ontstane cellen zich zelfstandig twee-eiige tweeling ontstaan door bevruchting van twee eicellen verschillende erfelijke eigenschappen (als bij willekeurige broers en zussen)       Ontwikkeling tot volwassene puberteit 12 tot 16 jaar lichamelijke veranderingen groeispurt ontstaan secundaire geslachtskenmerken geestelijke veranderingen meer zelfstandigheid interesse krijgen voor seksualiteit groei wordt beïnvloed door voeding veel eiwitten nodig hormonen geslachtshormonen en groeihormonen (gebruik Binas of Biodata) anticonceptie methoden voorbehoedmiddelen pil bevat oestrogeen en progesteron remt hypofyse (--> geen FSH en LH) daardoor gaat er geen follikel met eicel rijpen dagelijks innemen wel menstruatie verkrijgbaar via huisarts prikpil hormooninjectie één injectie per 12 weken bevat progestageen (werking als progesteron) herstel vruchtbaarheid na stoppen, kan enige tijd duren --> minder geschikt voor jonge mensen Implanon aangebracht onder de huid bevat progestageen (werking als progesteron) regelmatige afgifte van het hormoon gedurende lange tijd (3 jaar) ingebracht door huisarts of gynaecoloog condoom voorkomt dat zaadcellen in het lichaam van de vrouw komen overal verkrijgbaar spiraaltje komt in de baarmoeder te zitten voorkomt innesteling van een bevruchte eicel moet door arts ingebracht worden pessarium rubber kapje dekt de baarmoederhals af moet gebruikt worden in combinatie met zaaddodende pasta voorkomt dat zaadcellen via de baarmoeder bij de eicel kunnen komen moet na de geslachtsgemeenschap 8 uur blijven zitten sterilisatie eileiders of zaadleider worden onderbroken wel productie van geslachtscellen, maar ze kunnen het lichaam niet meer verlaten. hormoonproductie gaat gewoon door --> geen invloed op de seksualiteit. SOA's Seksueel overdraagbare aandoeningen (SOA's) infectie via direct contact tussen slijmvliezen van geslachtsorganen, mond en anus kans groter bij wisselende partners voorkomen door condoom te gebruiken Prenatale diagnostiek prenatale diagnostiek onderzoek van embryo cellen van embryo worden gekweekt en onderzocht op: aantal chromosomen karyogram wordt gemaakt afwijkingen in aantallen chromosomen kunnen worden ontdekt bijvoorbeeld trisomie 21 (syndroom van Down) afwijkingen in de bouw van de chromosomen bij bepaalde erfelijke ziektes voordeel vroegtijdig ontdekken van ernstige afwijkingen bij embryo --> keuze om zwangerschap door te zetten of af te breken nadelen keuze maken is moeilijk vlokkentest en vruchtwaterpunctie zijn niet geheel zonder risico --> kunnen in enkele gevallen leiden tot miskraam vlokkentest via de vagina worden cellen uit buitenste vruchtvlies (later deel van placenta) opgezogen kan vanaf negende week vruchtwaterpunctie via de buikwand wordt vruchtwater opgezogen vruchtwater bevat cellen van de foetus kan vanaf zestiende week minder riskant dan vlokkentest onderzoek stamcelonderzoek stamcel is een cel die nog ongedifferentieerd is: heeft delingsvermogen kan nog uitgroeien tot allerlei typen cellen stamcellen kunnen worden gekweekt worden afkomstig van patiënt zelf of van donor worden als stamcel in het lichaam (terug)gebracht voorbeelden van mogelijke toepassingen: stamcellen uit het oog voor herstel van het hoornvlies stamcellen uit beenmerg om door chemotherapie beschadigde cellen te vervangen onderzoek gebeurt met embryonale stamcellen (afkomstig van materiaal dat overblijft na IVF) volwassen stamcellen bijvoorbeeld: beenmergcellen cellen uit navelstreng bloed behandeling (stamceltransplantaties) mag alleen met volwassen stamcellen kloneren Reproductief klonen: klonen met de bedoeling om genetisch identieke nakomelingen te krijgen verboden bij mensen Therapeutisch klonen: klonen met de bedoeling om lichaamscellen te produceren die kunnen helpen bij de genezing van ziekten in experimenteel stadium embryo laat men ontwikkelen tot een bepaald stadium stamcellen worden verwijderd stamcel worden verder gekweekt tot een bepaald celtype gevormde cellen worden in het lichaam van de patiënt gebracht Het kloneren van menselijke embryo's ter verkrijging van stamcellen of voor onderzoek is in Nederland voorlopig verboden veroudering Er lijkt verband te bestaan met schade aan het DNA. Bij de celstofwisseling ontstaan stoffen (zuurstof-radicalen) die daarbij betrokken zijn. Beschadigd DNA wordt voortdurend gerepareerd, maar de reparatie is niet feilloos. Hoe ouder men wordt, hoe meer schade aan het DNA. © scholte/marree 2007